Die vele gesigte van woorde

Ek wonder oor woorde. Die vele gesigte van woorde. Hoe hulle van gedaante verander. Regte vormwisselaars (shape shifters)!

Woorde kan destruktief wees. Ek onthou die eerste skrik jare gelede pas nadat ek in ‘n nuwe kompleks ingetrek het. Die middernagtelike geweld van skelwoorde wat ‘n vrou aan die keel gryp, teen die grond slinger. Glas wat breek. Gille van pyn en vrees. Woorde as vroueslaner en skrikmaker.

Woorde kan toksies wees. Dit gebeur in die intieme ruimte van huise. Oor jare heen asem sibbe en bloedmense die tweedehandse rook in. “Jy is ‘n disgrace!”, “Nou trap dan uit my huis uit!” Chemikalieë wat die asem verdring. Psigiese emfiseem. Woorde as verbale misbruiker en krenker.

Hoe arglistig kan woorde nie wees nie. In die politieke en sosiaal-maatskaplike arena wêreldwyd krioel woorde soos slange. Soos die slange op Medusa se kop. Ons kyk, ons luister. Die leuens, haat, bedrog, terreur en gebrek aan toleransie is ‘n afskuwelike gesig. Hoe lank nog voor ons harte versteen?

Soms is woorde ‘n goedkoop versiering. Iets soos kunsblomme. Kitch. Lippetaal sonder enige substansie. ‘n Plastieksak wat willoos gly en draai in die wind.

Genoeg van die misvormde gesigte van woorde.

Soos die borrels in vonkelwyn skiet woorde boontoe en laat jou skaterlag! Nataniël se kwinkslae op die program, Edik van Nantes en in sy rubriek, Kaalkop is pure vonkel-genot. Hierdie vonkels is elke dag om ons. ‘n Luisteraar bel in op RSG en sê oor die droogte in die Kaap: “Dis so droog ons stort nie meer nie, ons stof sommer net af.” ‘n Vriendin vra: “Dink jy daai hoë hol weet wat hy doen?” Giggel-snaaks.

O ja, woorde verlei. Wanneer dit by musiek kom, kan die kombinasie van ‘n stem, woorde en musiek dodelik wees. Die volgende kategorieë kan werk: sexy, sensueel, smeulend. “Lyf” van Albert de Wet oorrompel jou, “Mysterious Ways” van Bono sleur jou mee, “Sugar” van Tori Amos gee ‘n nuwe betekenis aan levitasie.

Die helende krag van woorde is ‘n gesprek op sy eie. So ook die woordlandskap van die spirituele.

Glo my, ek is versot op woorde. Oor stilte praat ek nie eers nie. Lieflike dinge gebeur in stilte.

© Marié Jacobs, 2 Junie 2017

Advertisements

Tori Amos oor privaatheid wanneer sy skep / Tori Amos on privacy when she creates

Ek hou my spesifieke musiekinvloede privaat, ietwat, wanneer ek in die middel van ‘n werk is. Dit is een ding wat heilig is vir my. Waarna ek luister gedurende my proses, hoe ek my ‘groove’ kry, dit is privaat. Sommige joernaliste het gevra: “Is daar enigiets waaroor jy nie sal praat nie?” Ja – waarna ek luister. Die internet het feitlik al my ginekologiese rekords, en ek aanvaar dit. Ek sal ook inligting deel oor sommige dinge wat ek lees en ander nie-musikale vertrekpunte. Maar as ‘n teks ‘n wegspringpunt is vir my en dit is werklik deel van my kernproses op daardie oomblik, nee, dan sal ek dit nie deel nie. Ek dink dit is baie persoonlik. En ook, daar is ander mense wat die proses wil penetreer vir redes wat nie welwillend is nie, wat verder gaan as blote nuuskierigheid.     

Uit: Tori Amos Piece by Piece A portrait of the artist: Her thoughts. Her Conversations. – Tori Amos and Ann Powers, 2010

 TORI AMOS ON PRIVACY WHEN SHE CREATES

I do keep my specific musical influences private, somewhat, when I’m in the middle of a work. This is one thing that is sacred to me. What I’m listening to during my process, how I get my groove, that’s private. Some journalists have asked, “Is there anything you won’t talk about?” Yes – what I’m listening to. The internet practically has my gynecological records, and I accept that. I’ll also share information about some of the things I’m reading and other nonmusical starting places. But if a text is a jumping-off point for me and if it’s really part of my core process right at that moment, then no, I won’t share it. I think that is very personal. And also, there are other people who will penetrate the process for reasons that are not benevolent, that go beyond mere curiosity.      

From: Tori Amos Piece by Piece A portrait of the artists: Her thoughts. Her Conversations. – Tori Amos and Ann Powers, 2010


“Cloud Riders” (Audio) by Tori Amos on her brand-new album, Native Invader 

Breast Cancer Awareness Month 2017

Six years ago, in April 2011, I discovered a lump on the left side of my left breast. I went to Sandton Clinic for a sonar and mammogram. Dr Wise who did the sonar, was concerned and did a biopsy. She phoned me two days later to tell me that the lump was malignant. I was shocked and scared. I had a mastectomy on the 3rd of May 2011 at Olivedale Clinic in Johannesburg. Almost 15 lymph nodes were removed and sent away for analysis to see if the cancer spread any further. A few days later my surgeon, dr Teichert, phoned me with the result. It was negative. It was such a relief that I started crying. It meant that I did not have to go for any chemotherapy or radiation therapy. I felt so grateful that the lump was detected at an early stage and thanked God for his mercy. It all happened very quickly and I decided to leave the breast reconstruction for later. This procedure was done two years later.

I still go for annual check-ups, and want to urge every woman who reads this to look after your physical health and to go for your annual mammogram and sonar.

I wrote the poem, “The scar is mine now” in July 2011. The poem focuses on the shock / trauma that follows the diagnosis and the loss of a body part. Gratitude and Transformation are now permanent guests in my house. I know they are waiting patiently for my creative effort to acknowledge their impact on my life.

I would like to dedicate this poem today to every breast cancer survivor who reads this blog entry.

The scar is mine now

From my kitchen window I see the avo tree,
the leaves changing colour, turning black.

Today they came to chop the avo tree,
one by one I saw the branches, the avo’s, go.
The screeching sound of the electrical saw
brought back an unpleasant memory –
Scarface I think it was.

I wonder what his hands look like,
this man who cuts off body parts.
I wonder which scalpel he chooses,
this surgeon who removes the canker rot.

Picture it falling
a clean cut
in silence
like a leaf
a branch
my breast
to the ground.

My femininity is blurred now;
a David Lynch feel to it.
No soft tissue, no curving lines.
Lover, dim the lights.

The scar is mine now,
a grave of remembrance
to revisit in the mirror every day.
The scar is mine now,
a reminder to go out into the garden
to look for all things green and symmetrical.

Marié Jacobs (18 July 2011)

-Published in The Ground’s Ear, Contemporary Verse from Southern African, Quickfox publishing: 2011.

 

DIE KWELGEES VAN JALOESIE

In my twintigs het ek die Suid-Afrikaanse jazz-sanger, Thandi Klaasen, by die Grahamstad Nasionale Kunstefees sien optree. Dit was die enigste keer wat ek haar in persoon hoor sing het. Dit het ‘n onuitwisbare indruk op my gemaak. Toe Klaasen op die verhoog stap, was ek geskok oor die brandmerke op haar gesig.  Haar geskende gesig was ‘n stille inleiding tot haar kragtige stem en sielvolle vertolkings. Sonder ‘n enkele noot het die gehoor geweet, hierdie vrou ken fisiese en emosionele pyn. Deur die loop van die opvoering het die verhaal agter haar geskende gesig ontvou.

As ‘n jong meisie stig Thandi Klaasen ‘n kwartet, The Quad Sisters. Kort voor lank was haar sangloopbaan op dreef en sy deel die verhoog met bekendes soos Roberta Flack en Patti Labelle. Die nuus oor haar sukses en goeie geluk het onder goedgesindes en kwaadgesindes versprei. Thandi was gereed vir ‘n opwindende oorsese loopbaan, toe die ondenkbare gebeur. ‘n Vriendin, verteer deur jaloesie, koop ‘n groep rampokkers om om Klaasen se geluk in rampspoed te verander. Die mans gooi petrol oor Klaasen uit en steek haar aan die brand. Die res van daardie dag se gebeure het waarskynlik soos die storiebord van ‘n Code Black-episode gelyk. Klaasen verduur geweldige ontberings en bring amper ‘n jaar in die hospitaal deur.

Klaasen is op 27 September 1931 gebore en moes in haar vroeë vyftigs gewees het toe ek haar by die Grahamstad Nasionale Kunstefees sien optree het. Die vrou op die verhoog was ‘n toonbeeld van innerlike krag en trots. Thandi Klaasen is vroeër vanjaar op 15 Januarie oorlede. Haar lewe is ‘n betuiging van ‘n triomferende gees.

In die letterkunde kry ons menige voorbeelde met afguns as tema. Die verhaal van “Mashilwane en Mashilu”, vertaal en gepubliseer deur Marié Opperman gee ‘n treffende uitbeelding van die jaloesie tussen broers. Dit roep ook die Bybelse verhaal van Kaïn en Abel op. DJ Opperman se meesterlike gedig, “Sprokie van die Spikkelkoei” is op dié verhaal gebaseer. (Wie onthou Louis van Rensburg se toonsetting van dié gedig op sy album, Jy naby my?)

Hier volg ‘n parafrase van dié verhaal. Die verhaal begin so: “Daar was eenmaal twee kapteinseuns, Mashilwane en Mashilu, en Mashilwane was die jongste. Die twee het weer op ‘n dag saam gaan jag…” Die twee broers stap deur die veld en kom op ‘n verlate kraal af. Mashilu kies koers, haastig om te gaan jag. Mashilwane is nuuskierig en loop deur die kraal. Hy sien ‘n klomp omgekeerde kambas en keer die grootste een om. Daar sit ‘n dwergoumatjie (umkovo) onder die pot, besig om rooipoeier op haar maalklip fyn te maak! Sy dring daarop aan om saam met hom te gaan jag en klou soos ‘n apie aan sy rug.

Mashilwane probeer verskeie kere van haar ontslae raak. Uiteindelik beveel hy sy honde om haar aan te val en dood te maak. Die honde eet haar op totdat net haar groottoon oorbly. Mashilwane neem sy handbyl en kloof die umkovu se groottoon oop. “Toe bars daar ‘n horde beeste uit, pragtige beeste, en die laaste van almal is ‘n koei met spikkels soos ‘n tarentaal …” Hy jaag al sy beeste kraal toe, maar bly ál langs die spikkelkoei stap. Hy wil haar met skemer aan sy vader, die kaptein wys.

Mashilu kom aangedraf en luister afgunstig na sy broer se vertelling. Mashilwane onderneem om van sy beeste vir sy broer te gee, maar die spikkelkoei hou hy vir homself. Dit is egter juis dié koei wat sy broer wou hê. Op pad terug huis toe, word die twee baie dors en Mashilu stel voor dat hulle by ‘n fontein daar naby gaan water drink. ‘n Groot plat klip rus op die oog van die fontein. Hulle druk hulle kieries onder die swart klip in en lig dit op. Mashilwane lig dit op om sy broer, die oudste, eerste te laat drink. Dan is dit Mashilu se beurt om die klip vas te hou. Mashilwane kniel en drink. Mashilu laat val die klip op sy broer se kop. Hy maak sy eie broer dood oor die spikkelkoei.

Terwyl Mashilu die trop aanjaag kraal toe, bly hy al langs die spikkelkoei. Uit die bloute gaan sit ‘n voëltjie op die punt van die spikkelkoei se horing. Die voëltjie begin sing:

“Mashilu het sy broer vermoor

omrede van die spikkelkoei,

die spikkelkoei van Mashilwane

Mashilwane by die skoon fontein.”

Mashilu gooi die tartende voëltjie met ‘n klip. ‘n Rukkie later sit die voëltjie weer op die ander horing en sing dieselfde woorde. Dié keer gooi hy die voëltjie met sy kierie dood. Wanneer hy by die kraal aankom, vertel hy die hele storie van die kamba en die umkhovu asof dit hý is wat die groottoon oopgekloof het. Almal prys hom en kyk na die spikkelkoei. Wanneer die kaptein opdaag, gaan sit ‘n vreemde voëltjie tussen die koei se horings en begin weer sing:

“Mashilu het sy broer …” Mashilu verjaag die voëltjie en hy vlieg tot bo in ‘n hoë doringboom. Op die vraag waar sy broer is, verduidelik hy dat sy broer nog op pad is. Dié keer kan hy die voëltjie nie bykom nie en die towerdier verklik die moord op sy broer. Die verhaal eindig so: “Hulle het Mashilu met klippe en stokke verjaag tot buite die grense van hulle land, en hulle het rouliedere gesing asof hy begrawe is.”

Ons almal ken die kwelgees van jaloesie. Soos Mashilu, begeer ons ook soms wat iemand anders het: besittings, welvaart, ‘n hoë-profiel pos, talent, aansien, sukses, roem, pupulariteit. Is dit wat ons in ander bewonder en beny, nie dikwels iets waarna onsself streef nie? Vanuit die oogpunt van selfontwikkeling kan dit heilsaam wees om te kyk wat binne jou gebeur wanneer jy jaloers raak. Is daar ‘n patroon, en wat sê dit vir jou? Dit kan ‘n proses aan die gang sit waar jy gekonfronteer word met jou selfwaarde en –aanvaarding. Gevoelens van jaloesie kan jou uitdaag om meer waagmoed en ondernemingsgees aan die dag te lê om jou ideale te bereik, jou drome waar te maak. Dié proses kan jou mettertyd help om jou jaloesie te ‘laat gaan’ en te aanvaar dat wie jy is en wat jy het, genoeg is. Dié aanhaling som dit treffend op: “A flower does not think of competing to the flower next to it. It just blooms.”

Bibliografie

Opperman, M. 1975. Die opraak van die vuur en ander inheemse verhale. Kaapstad: Human & Rousseau (Edms) Beperk.

thegoddessacademy.wordpress.com: Warrior Goddess: Thandi Klaasen, May 20, 2006.

Marié Jacobs, 2 Oktober 2017

Die misterie van die kreatiewe impuls

Daar is min dinge wat soveel vreugde bring as ‘n vriendskap of verhouding wat harmonieer in ‘n wedersydse liefde vir musiek. Danksy so ‘n vriendskap ontdek ek in die vroeë negentigs die ryk, dramatiese sopraanstem van Loreena McKennitt. Op aanbeveling van my vriend het ek by Top CD in Bloemfontein ingeloer en met oorfone vir die eerste keer na snitte soos “Greensleeves”, “The Lady of Shalott” en “Tango to Evora” geluister. Om natuurlik direk daarna McKennitt se CD, The Visit (1991) aan te skaf.

Die titel, The Visit en die omslag (McKennitt klop aan ‘n groot houtdeur) verwys na die kreatiewe impuls as ‘n besoek. McKennitt sê die volgende oor die kreatiewe proses: “I have long considered the creative impulse to be a visit – a thing of grace, not commanded or owned so much as awaited, prepared for. A thing, also, of mystery.”

Loreena McKennitt is ‘n Kanadese sangeres en haar musiekloopbaan strek oor 30 jaar. Sy het tot op hede 14 miljoen albums wêreldwyd verkoop. As jong meisie het McKennitt op straat gesing (busking) om geld bymekaar te maak vir die opname van haar eerste album. Sy sing in dié tyd onder andere by die St Lawrence Mark in Toronto. Haar eerste album, Elemental word in 1985 vrygestel.

McKennitt is bekend vir haar deeglike beplanning en navorsing wat die konsep van ‘n spesifieke album voorafgaan. Voor die konsepsie van Elemental (1985) en Parallel Dreams (1989) reis sy na Ierland om inspirasie uit die land se geskiedenis, volkskunde, geografie en kultuur te put. As aanloop tot die album, The Mask and the Mirror (1994) doen sy navorsing in Spanje. Sy fokus in haar navorsing op Galacia, ‘n Keltiese streek in Spanje sowel as sy Arabiese wortels. Haar album An Ancient Muse (2006) word geïnspireer deur reise op die “Silk Road” en die oplees van die verskeidenheid kulture op hierdie pad.

Opvallend is ook haar kennis en gebruik van klassieke literêre tekste as bronne vir haar lirieke. Van my gunstelinge in dié verband is “The Lady of Shalott” deur Alfred Lord Tennyson, “Cymbeline” by William Shakespeare, “Dark Night of the Soul” deur St John of the Cross en “Lullaby” deur William Blake. McKennitt se musiekstyl word beskryf as ‘n elektiese vermenging van pop, folk en wêreldmusiek.

As ek een snit moet uitsonder as my absolute nommer een, is dit sonder twyfel die lied, “Dante’s Prayer” op die CD, The Book of Secrets (1997). McKennitt se dagboekinskrywing gee die konteks. Dis 18 Desember 1995 en sy is op reis op die Trans-Siberiese spoorlyn: “Dante’s The Divine Comedy keeps running through my mind as I gaze out at the landscape passing before me, thinking of the people who inhabit it and how they share the human condition… Are we hurting or helping each other …” Die lied begin met ‘n uittreksel uit die gewyde “Alleluia, Behold the Bridegroom” van die album Russian Easter uitgevoer deur die St Petersburg Kamerkoor. Dan volg die kontras van McKennitt se ryk stem. Die melodie en die woorde bly knetter soos ‘n vuur in die vuurherd van die hart: “Cast your eyes on the ocean / Cast your soul to the see / When the dark night seems endless / Please remember me / Please remember me”.

Bibliografie
https://www.loreenamckennitt.com
https://en.www.wikipedia.org.wiki.loreenamckennitt

The mystery of the creative impulse

There are only a few things that bring as much joy as a friendship or relationship that harmonizes in a mutual love of music. Thanks to such a friendship I discovered the rich, dramatic soprano voice of Loreena McKennitt in the early nineties. On recommendation of my friend I popped in to Top CD in Bloemfontein and for the first time listened with ear phones to songs like “Greensleeves”, “The Lady of Shalott” and “Tango to Evora”. I naturally bought McKennitt’s CD, The Visit (1991) directly afterwards.

Die title, The Visit and the cover (McKennitt knocks on a big wooden door) symbolize the creative impulse as a visit. McKennitt says the following of the creative process: “I have long considered the creative impulse to be a visit – a thing of grace, not commanded or owned so much as awaited, prepared for. A thing, also, of mystery.”

Loreena McKennitt is a Canadian singer and her music career spans 30 years. She has sold 14 million albums up to date. As a young girl McKennitt sang on the streets (busking) to raise money for the recording of her first album. At the time one of the places she sang at was the St Lawrence Market in Toronto. Her first album, Elemental was released in 1985.

McKennitt is well-known for the thorough planning and research that precede the conception of a new album. Before the conception of Elemental (1985) and Parallel Dreams (1989) she travelled to Ireland to draw inspiration from its history, folklore, geography and culture. In the run-up to the album, The Mask and the Mirror (1994) she did research in Spain. In her research she focused on Galacia, a Celtic region in Spain as well as its Arabic roots. Her album An Ancient Muse (2006) was inspired by her travels on the Silk Road and research on the various cultures alongside this road.
Noteworthy is her knowledge and use of classical literary texts as resources for her lyrics. Some of my favourites in this regard are: “The Lady of Shalott” by Alfred Lord Tennyson, “Cymbeline” by William Shakespeare, “Dark Night of the Soul” by St John of the Cross and “Lullaby” by William Blake. McKennitt’s style is described as an eclectic blend of pop, folk and world music.

If I have to single out my absolute number one song, it would be without a doubt “Dante’s Prayer” on the album, The Book of Secrets (1997). McKennitt’s diary entry gives the context. It is 18 December 1995 and she is travelling on the Trans-Siberian Railway: “Dante’s The Divine Comedy keeps running through my mind as I gaze out at the landscape passing before me, thinking of the people who inhabit it and how they share the human condition… Are we hurting or helping each other …” The song starts with an excerpt of “Alleluia, Behold the Bridegroom” from the album Russian Easter performed by the St Petersburg Chamber Choir. Then follows the contrast of McKennitt’s rich voice. The melody and the lyrics keep on crackling in the fire place of the heart: “Cast your eyes on the ocean / Cast your soul to the see / When the dark night seems endless / Please remember me / Please remember me”.

Bibliography
https://www.loreenamckennitt.com
https://en.www.wikipedia.org.wiki.loreenamckennitt

… Behind the Gardens – Behind the Wall – Under the Tree …

Op die omslag van … Behind the Gardens – Behind the Wall – Under the Tree … knipoog ‘n jong Andreas Vollenweider skalks. Dié CD is al vir dekades een van my go-to CD’s, veral as die lewe my aan die strot gryp of teen die muur vasdruk. Druk jy die speelknoppie is die voëlgeluide en giggel-lag onmiddellik daar om jou in te lok na die geheime tuin vol kristalhelder harpklanke en speelse ritmes.

Andreas Vollenweider is in1953 gebore. Hy is ‘n Switserse harpspeler met 14 CD’s agter sy naam. Sy musiekloopbaan strek reeds oor vier dekades. Hy word beskou as ‘n new age-musikant. In 1975 ontdek hy die harp. Hy wysig egter die tradisionele instrument en ontwerp sy eie elektro-akoestiese harp.

Vollenweider komponeer aanvanklik musiek vir film en teater en besluit dan om sy eie persoonlike musiekwêreld te skep. Hy wil hê dat die luisteraar op die prente, tonele en stories van sy of haar eie verbeelding moet fokus. Sy musiek moet fantasie optower, die ‘inner film’ aktiveer. Behind the Gardens, vrygestel in 1981, is die uitloper van hierdie begeerte. Hy self ervaar die kreatiewe proses as visueel. In die CD-boekie sê hy: The music on this record was seen, felt and played by: Andreas Vollenweider.”

Op sy webtuiste verduidelik Vollenweider dat die titel, … Behind the Gardens – Behind the Wall – Under the Tree … soos ‘n rigtingaanwyser is: “You will find us behind the garden, behind the wall, under the tree …” Die album is in ‘n 300-jaar-oue ondergrondse kelder, die Sinus Studios in Bern opgeneem. Tydens die opname was die ateljee vir hom soos ‘n baarmoeder; dit het gevoel of hulle afgesluit was van die res van die wêreld. Dit was die begin van ‘n uitsonderlike en fabelagtige musiekloopbaan. Hy dra die album op aan sy vrou, Beata en sê: “My music would not be without her.”

Later met die vrystelling van Down To The Moon in 1986 beskryf Vollenweider sy musiek as ‘neo-simfonies’. Miskien is dit tyd dat ek die magiese klankwoude van sy ander skeppings ook verken.

English

On the cover of … Behind the Gardens – Behind the Wall – Under the Tree … winks a young Andreas Vollenweider non-chalantly. This CD has been one of my go-to CD’s for decades, especially when life grabs me by the throat or pushes me against the wall. Once you press play the instant sounds of bird song and laughter lure you into the secret garden filled with the crystal clear sounds of the harp and playful rhythms.

Andreas Vollenweider was born in 1953. He is a Swiss harpist with 14 CD’s behind his name. His music career spans four decades. He is viewed as ‘n new age-musician. In 1975 he discovers the harp. However, he modifies the traditional instrument and designs his own electro-acoustic harp.

Initially Vollenweider composes music for film and theatre and then decides to create his own personal musical world. He wants the listener to focus on the pictures, scenes and stories of his or her own imagination. His music should trigger fantasy and activate the ‘inner film’. Behind the Gardens, released in1981, is the sprout of this desire. He himself experiences the creative process visually. In the CD booklet he says: “The music on this record was seen, felt and played by: Andreas Vollenweider.”

On his web site Vollenweider explains that the title, … Behind the Gardens – Behind the Wall – Under the Tree … is like giving someone directions: “You will find us behind the garden, behind the wall, under the tree …” The album was recorded in  300 year old underground cellars, the Sinus Studios in Bern. During the recording, the studio felt like a “womb”; it was as if they were cut off from the rest of the world.

This was the beginning of an incredible and extraordinary music career. He dedicates the album to his wife, Beata and says: “My music would not be without her.”

Later with the release of Down To The Moon in 1986 Vollenweider describes his style as ‘neo-symphonic’. Maybe it is time for me to explore the magical sound forests of his other creations.

Bibliography

Vollenweider, Andreas. 1981. … Behind the Gardens – Behind the Wall – Under the Tree …
htpp://www.en.wikipedia.org
http://www.vollenweider.com

2 September 2017

Favourite quotes from the movies

I have been a movie lover for decades. It’s been a great journey. The following quotes are my favourites from some amazing films (1982 – 2001). They are hand-written in a notebook I’ve had for years. Here they are:

1  Ghandi, 1982 (Director: Richard Attenborough)

“There are no goodbyes for us, Charlie. Wherever you are, you will always be in my heart.”

2  Babette’s Feast, 1987 (Director: Gabriel Axel)

“In paradise you will be the truly great artist that our merciful Lord meant you to be. How you will delight the angels!”

Dead Poets Society, 1989 (Director: Peter Weir)

“One reads poetry because he is a member of the human race, and the human race is filled with passion! Medicine, law, banking – these are necessary to sustain life. But poetry, romace, love, these are what we stay alive for!”

Salmonberries, 1991 (Director: Percy Adlon)

“In the strip of landscape between ice sea and snow sky, there is warmth. I’d walk through the snow barefoot if you’d open your door.”

A river runs through it, 1992 (DIrector: Robert Redford)

“Nothing perfect lasts forever, except in our memories.”

The Secret Garden, 1993 (Director: Agnieszka Holland)

“It wasn’t wanted, the garden. You brought us back to life. The spell was broken. The secret garden is always open now, open and awake and alive.”

Le Violin Rouge / The Red Violin, 1998 (Director: François Girard)

“What do you do when the thing you most wanted, so perfect, just comes?

Captain Corelli’s Mandolin, 2001 (Director: John Madden)

“When you fall in love, it is a temporary madness. It erupts like an earthquake, and then it subsides. And when it subsides, you have to work out whether your roots have become so entwined together that it is inconceivable that you should ever part.”

-Marié Jacobs

18 Augustus 2017

Katgedigte en ‘n glasie sjerrie om die winterkoue te verdryf

Dié van ons wat katkinders het én poësie lees, is dadelik die ene obsessiewe  aandag as ons op ‘n katgedig afkom. Ons sit by en met daardie gedig kompleet asof dit ons eie skootkatjie is. Saam met ‘n glasie sjerrie is dit ‘n baie gawe kombinasie om die winterkoue te verdryf. Is ons gepla oor akademici of resensente wat meen katgedigte is sentimenteel? Min gepla. Katmense hóú van sentimenteel. Die eerste katgedig waaroor ek geswymel het, was Lina Spies se  gedig, “Hemel”. Enige katmens sou die volgende reëls uit die eerste strofe wil gebruik vir ‘n meem:

My kat is geel soos ‘n papawer

met oë nes botterblommetjies

en ‘n voetstap ligter

as ‘n sonstreep oor die water

‘n Ander katgedig wat ‘n paar jaar gelede op my skoot kom lê het, is “in memoriam:  Strooi” deur Marlise Joubert. As jy al ooit ‘n katjie moes laat uitsit, is dié gedig ‘n traan-in-die-oog en knop-in-die-keel leeservaring. Jy word gekonfronteer met die onverdunde realisme van waarde, weerloosheid en verlies:

dat ook hy, ja tog,

soos ‘n mens van waarde was

‘n keelronde warmte kon gee

met kromgeskuur teen jou kuit

weerloos in sy dierlikheid

en onvoorwaardelik elke dag

veertien jaar lank

getrou op ons tuiskoms kon wag

Dan is daar my nuutste bondel woordvreugde: Danie Marais se gedig, “Levinia kat”. Levinia maak haar opwagting in Danie Marais se tweede digbundel, Al is die maan ‘n misverstand in 2009.

In die eerste strofe word ons voorgestel aan ‘n baie passiewe kat. Sy stel nie juis belang in nuusgebeure en om ingelig te wees nie. Sy kyk nie TV nie en kan dus ook nie saampraat oor populêre programme of tendense nie. Boonop is sy nie aktief wanneer dit kom by huistake en bydraes in die huis nie. Strofe twee borduur voort op hierdie beeld van Levinia. Sy onthou nie haar familie en vriende se verjaarsdae nie en is nie geïnteresseerd in die aktuele sake van die dag nie. Ten spyte hiervan bly sy die spreker se “gunsteling- outistiese kind”.

Levinia se slaapgewoontes en bewegings word vergelyk met dié van ‘n ballerina, akrobaat en sweefstokarties. Sy strek haar uit, krul haar op en doen salto’s in die lug. Haar bewegings is soepel en sy het fisiese vaardighede wat verras en vermaak. Let op die veerkragtige vonds, “sweefsprong-arties”. Die kunsvorme waarmee sy vergelyk word, vereis hoë vlakke van dissipline en toewyding. Háár bewegings is egter sonder enige inspanning. Opvallend is die assonansie van die oo-klanke in strofe 4. Hiermee word gesuggereer dat dié kat gemaklik is in haar eie pels. Sy is eg en onpretensieus.

Wanneer die spreker Levinia se magie streel, regresseer sy na ‘n tyd toe sy haar ma se tepels geknie het. Sy gaan in ‘n beswyming en is dan “ondeurdringbaar”. Voel sy afgeskeep, swaai sy haar stert en verwyt die spreker in die woorde van Bruce Springsteen se liedjie, “Human Touch”. In strofe 7 verander haar verwyt ewe maklik na vergifnis. Dié keer spin sy op die klassieke klanke van Mozart se “Eine kleine Nachtmusik”. So lank en so diep lê Levinia in die nag op die bed en slaap dat die spreker hom verbeel dat sy haar eie “pelsdroomeiers” uitbroei.

Reeds in die verwysings na musiek begin dit duidelik word dat dit die spréker se musieksmaak is wat aan Levinia afgee. Die gebruik van die verlede tyd (“was”) en die onverwagse fokus op “ek” in strofe 8 bring ‘n verrassende wending. Die spreker sien geen beduidende verskille meer tussen hom, Levinia, gedigte, wuiwende bome en ‘n wolk nie. Al dié entiteite smelt saam, vorm ‘n organiese geheel. In die slotstrofe erken die spreker dat hy self iemand se troeteldier geword het. Dit plaas die hele gedig in ‘n nuwe lig. Met die tweede lees val alles in plek. Net soos Levinia is die digter-spreker passief, nie danig geïnteresseerd in populêre kultuur, verjaarsdae of politiek nie. Ook hy verlang na menslike aanraking. En natuurlik, hy broei gedigte uit.

 

Levinia kat deur Danie Marais

 

Levinia die kat woon by ons

maar sy lees nie koerant nie,

kyk nie TV nie,

en doen nie haar deel nie.

 

Levinia weet nie van verjaardae,

Zuma, apartheid

of die petrolprys nie,

maar sy’s my gunsteling- outistiese kind.

 

Levinia is ‘n slaapkunstenaar

‘n lui-strek-ballerina

‘n opkruldutjie-akrobaat

‘n sweefsprong-arties.

 

Levinia is net haarself –

die manier waarop sy haar wit poot

in die waterbak doop

en sistematies droogsoen.

 

Levinia is ondeurdringbaar –

die manier waarop sy haar oorle’ ma

se sagte tepels in die lug knie

as jy haar magie streel.

 

Levinia kan verwyt kwispel

en Bruce Springsteen miaau:

“All I need is someone to talk to

And a little of that human touch.”

 

Levinia kan vergifnis skuur

en “Eine Kleine Nachtmusik” spin;

sy broei haar eie pelsdroomeiers uit

op die rand van ons bed.

 

Daar was ‘n tyd toe ek

beduidende verskille

tussen my en Levinia en gedigte,

wuiwende bome en ‘n wolk kon sien.

 

Daar was ‘n tyd toe ek

niemand se troeteldier

sou wees nie.

 

Bibliografie

Joubert, M. 2001. Lyfsange. Pretoria: Protea Boekehuis.

Marais, D. 2009. Al is die maan ‘n misverstand. Kaapstad: Tafelberg.

Spies, L. 1971. Digby Vergenoeg. Kaapstad: Human & Rousseau.

-Op LitNet gepubliseer op 22 Augustus 2017

© Marié Jacobs